Menu

Vertoog over de vrijwillige slavernij

Vertoog over de vrijwillige slavernij

 Étienne de La Boétie.

Hoe is het mogelijk, dat een machthebber of tiran langdurig in het zadel kan blijven ?  Étienne de La Boétie (1530–1563) schreef, nauwelijks 18 jaar oud, een klassieke tekst bij uitstek over dit vraagstuk.  Zijn antwoord is nog altijd geldig.  La Boétie merkte op, dat er op de keper beschouwd niet eens geweld nodig is om een ongewenste heerser van de macht te verdrijven. Het volstaat om gewoon niet langer te gehoorzamen : “En tegen die ene dictator hoef je zelfs niet te vechten. Het enige wat je moet doen is weigeren hem te gehoorzamen.  Je hoeft hem niks af te nemen, gewoon niks geven is al voldoende.’

Frederic Rzewski gebruikte een citaat uit het ‘Vertoog’ in zijn Ode aan de Deserteurs.



Hier een citaat uit de oorspronkelijk tekst van 1548.

Vertoog over de vrijwillige slavernij.
vertaald door Charlotte Bauwens.


(…)  Het is vreemd en tegelijk ook zo gewoon dat je er moedeloos van zou worden : miljoenen mensen gaan gebukt onder een dienstbaarheid waar niemand hen toe gedwongen heeft.  Alsof ze betoverd en gefascineerd zijn door de naam van één persoon ; door iemand van wie ze geen schrik hoeven te hebben want hij is maar alleen ; door iemand die ze zelfs niet hoeven te bewonderen want zijn gedrag is allesbehalve bewonderenswaardig.  Een mens is vaak zo zwak dat hij alleen maar kan buigen voor geweld en tijd winnen.  We kunnen namelijk niet altijd de sterkste zijn.  Het is dus niet zo vreemd dat een volk dat met geweld onderworpen werd, zich ook bij de zaak neerlegt.  Maar je kunt het wel betreuren.  Of beter nog: het vreemd en jammer vinden helpt niet, je kunt alleen lijdzaam je lot ondergaan en wachten op betere tijden.

Ons leven wordt grotendeels bepaald door toestanden die ontstaan uit persoonlijke relaties.  Er is natuurlijk niks mis mee ontzag te hebben voor iemand die goed doet of dankbaar te zijn als een ander wat voor je doet, of om ten koste van jezelf iets te doen voor iemand die je graag mag en die
jouw inspanning ook waard is.  Stel nu dat één van de inwoners van een land iemand is die moedig, vooruitziend en zorgzaam is.  De inwoners gaan er geleidelijk aan wennen hem te gehoorzamen en hem zozeer te vertrouwen dat hij zelfs bepaalde privileges krijgt.  Is het dan wel verstandig die persoon weg te halen uit de functie waarin hij goed presteert en hem een hogere functie te geven waarin hij diezelfde inwoners kwaad kan doen ?  Want het is zo vreemd niet dat je toegeeflijk
bent tegenover iemand die alleen goed heeft gedaan en waarin je ook verder vertrouwen hebt.
Maar waar zijn we dan mee bezig ?  Het is rampzalig en zelfs pervers dat ontelbaar veel mensen gehoorzamen en dienstbaar zijn terwijl ze eigenlijk niet bestuurd worden maar in een dictatuur leven.  Ze spelen hun bezittingen, familie en zelfs hun eigen leven kwijt en moeten plunderingen en wreedheden verdragen.  En dan gaat het niet om een leger of een horde barbaren waar je tot je laatste snik tegen moet vechten maar om één iemand, en niet eens de sterkste.  Eén enkel mannetje dat vaak ook nog de slapste en lafste is van een heel volk. Een mannetje dat enkel uit de boekjes weet wat oorlog is, dat niet eens een sterke leider is en helemaal onder de knoet leeft van zijn vrouw.  Is al wie aan zo iemand gehoorzaamt laf en slap ?  Als twee, drie of vier mensen zich niet tegen iemand verzetten dan is dat wat vreemd maar nog wel denkbaar en dan kan het echt een kwestie zijn van gebrek aan moed. Maar als het om duizend mensen gaat, gaat het dan niet eerder om zich niet willen verzetten dan om zich niet durven verzetten ?  En gaat het dan niet eerder om minachting dan om
lafheid ?  Als miljoenen mensen zich niet verzetten tegen die ene persoon door wie ze in het beste geval als slaaf worden behandeld, is er dan nog wel sprake van lafheid ?

Alle slechte eigenschappen hebben zo hun grenzen.  Twee of misschien wel tien mensen kunnen van
één iemand bang zijn. Maar miljoenen mensen die zich niet verweren tegen een enkeling, dat is geen
lafheid meer want zover gaat lafheid niet.  Net zoals je in je eentje ook geen kasteel bestormt of een land aanvalt omdat moed nu eenmaal zo ver niet gaat.  Over wat gaat het hier dan, over welke eigenschap die blijkbaar zo laag-bij-de-gronds is dat er zelfs geen woord voor bestaat ?  Stel dat twee even grote legers tegenover elkaar komen te staan : het ene bestaat uit vrije mensen die vechten voor hun vrijheid en het andere uit soldaten die uit zijn op die vrijheid.   Wie wint de strijd denk je ?  Wie zet alles op alles ?  De soldaten die hun vrijheid willen behouden of de soldaten die als beloning de onderwerping van de anderen kunnen krijgen ?

Wie denk je dat er harder zal vechten: degene die daardoor zijn vrijheid houdt of degene die nadien
alleen maar wat te zeggen heeft over de andere ?  Die ene groep weet hoe gelukkig ze waren en hoopt op een even mooie toekomst.  De pijn is voor hen minder belangrijk dan het risico dat ze lopen.  De andere groep heeft als enige stimulans zijn honger naar macht.  En die verdwijnt van zodra het gevaarlijk wordt, bij de eerste druppel bloed.  Bovendien kan die honger nooit zo groot zijn dat ze er de oorlog mee kunnen winnen.

De Grieken leverden 2000 jaar geleden een aantal beroemde veldslagen die ook vandaag nog zo goed gekend zijn dat het wel lijkt alsof het gisteren was.  Die veldslagen zijn een voorbeeld voor de hele wereld.  Want wat zou aan zo’n kleine groep Grieken die nooit sterk genoeg kon zijn, toch de moed en de doorzetting hebben gegeven om een gigantische vloot af te slaan ?  Ze hebben volkeren en massa’s soldaten verslaan terwijl de vijand evenveel officieren had als zij manschappen hadden.  Dan zou je zo gaan denken dat het toen niet zozeer ging om een veldslag tussen Grieken en Perzen maar tussen vrijheid en dictatuur, tussen de drang om vrij te zijn en de honger naar macht.

Je hoort vaak straffe verhalen over wat die drang naar vrijheid in iemand kan losmaken.  Maar als je
nu aan iemand zou vertellen dat één persoon er in slaagt honderdduizenden anderen te onderdrukken – wat altijd en overal gebeurt – wie zou dat nu geloven als hij het alleen ‘van horen zeggen’ had en niet met zijn eigen ogen had gezien.  En stel nog dat het alleen in vreemde, verre landen zou gebeuren en iemand zou je dat vertellen, dan zou je zweren dat het verzonnen is.  En tegen die ene dictator hoef je zelfs niet te vechten.  Het enige wat je moet doen is weigeren hem te gehoorzamen.  Je hoeft hem niks af te nemen, gewoon niks geven is al voldoende.  Een volk moet geen moeite doen voor zijn eigen welzijn, het moet gewoon niks doen wat tegen dat welzijn indruist.

Het is dus het volk zelf dat de onderdrukking toelaat, of beter gezegd, in de hand werkt.  Want van
zodra het ophoudt onderdanig te zijn, is het ervan af.  Het is het volk zelf dat gehoorzaamt en zijn eigen ruiten ingooit.  Een volk kan kiezen tussen wel of niet vrij zijn en het is het volk dat ervoor kiest zijn vrijheid te laten schieten en een onderdaan te zijn.  Het is het volk zelf dat zijn miserie aanvaardt en in stand houdt.  Als het een volk iets zou kosten om die vrijheid te herwinnen, dan zou ik het afraden.  Al vraag ik me wel af of er iets belangrijker is dan het doen respecteren van je rechten om – anders gezegd – een mens te zijn in plaats van een dier.  Toch vraag ik niet van elk volk dat het zo dapper zou zijn.  Ik vind het best als het ervoor kiest om arm te blijven en niet gaat voor de onzekere hoop op een  goed leven.  Maar als alleen naar vrijheid verlangen al voldoende is om vrij te zijn, als je dat alleen maar moet wensen, is er dan eigenlijk wel een volk dat die prijs nog te hoog vindt ?
Eigenlijk is het een beetje als vuur: je gooit een kleine vonk op droog hout en je krijgt een vuur dat steeds groter wordt en blijft branden zolang het te nemen, gewoon niks geven is al voldoende.  Een
volk moet geen moeite doen voor zijn eigen welzijn, het moet gewoon niks doen wat tegen dat welzijn indruist.  Het is dus het volk zelf dat de onderdrukking toelaat, of beter gezegd, in de hand werkt.  Want van zodra het ophoudt onderdanig te zijn, is het ervan af.  Het is het volk zelf dat gehoorzaamt en zijn eigen ruiten ingooit.  Een volk kan kiezen tussen wel of niet vrij zijn en het is het volk dat ervoor kiest zijn vrijheid te laten schieten en een onderdaan te zijn.  Het is het volk zelf dat zijn miserie aanvaardt en in stand houdt.  Als het een volk iets zou kosten om die vrijheid te herwinnen, dan zou ik het afraden.  Al vraag ik me wel af of er iets belangrijker is dan het doen respecteren van je rechten om – anders gezegd – een mens te zijn in plaats van een dier.

Toch vraag ik niet van elk volk dat het zo dapper zou zijn.  Ik vind het best als het ervoor kiest om arm te blijven en niet gaat voor de onzekere hoop op een goed leven.  Maar als alleen naar vrijheid verlangen al voldoende is om vrij te zijn, als je dat alleen maar moet wensen, is er dan eigenlijk wel een volk dat die prijs nog te hoog vindt ?  Eigenlijk is het een beetje als vuur: je gooit een kleine vonk op droog hout en je krijgt een vuur dat steeds groter wordt en blijft branden zolang het hout vindt.  Je hebt geen water nodig om dat vuur te doven.  Door er gewoon geen hout meer op te gooien, dooft het ten slotte uit en zo gaat het ook met dictators.  Hoe meer ze plunderen, hoe meer ze eisen, hoe meer ze vernietigen, hoe sterker ze worden, enzovoort. A ls je ze niks geeft en niet gehoorzaamt,
dan zijn ze op slag machteloos en verslagen en stellen ze niks meer voor.  Net als een boom die verdort en afsterft als hij van zijn wortels geen vocht en voedsel meer krijgt.  Als je iets wil, moet je er iets voor doen.

En verstandige mensen hebben daar ook iets voor over. Laffe dommeriken daarentegen, zijn niet in
staat miserie te ondergaan maar slagen er ook niet in hun situatie te veranderen.  Verder dan ernaar
verlangen, komen ze niet. En ze hebben de moed niet die verandering op te eisen.  Het enige wat ze
hebben, is hun aangeboren drang naar geluk.  Dat verlangen en die wens om alles te hebben wat je
gelukkig zou kunnen maken, is iets wat wijzen en dwazen, dapperen en lafaards gemeen hebben.  Er is maar één ding wat mensen niet automatisch verlangen – vraag me niet waarom – en dat is de vrijheid.  En dat terwijl leven zonder vrijheid echt geen pretje is.  En zelfs wat er dan nog aan moois overblijft,  stelt niks meer voor aangezien alles wordt bezoedeld door het feit dat je onderworpen bent.  Vrijheid is het enige waar mensen niet naar verlangen en ik denk dat dat is omdat ze die vrijheid ook meteen zouden bezitten als ze ernaar zouden verlangen.  Alsof ze iets wat zo makkelijk te krijgen is, niet willen hebben.

Wat een doffe ellende toch dat alles voor jullie ogen wordt leeggeplunderd, weggehaald en gestolen
en dat jullie moeten leven zonder ook maar iets wat van jullie is.  Het lijkt wel of jullie al blij zijn als jullie je bezittingen, familie en leven mogen houden.  En toch wordt al die ellende jullie niet aangedaan door een groep vijanden maar door één vijand alleen.  Diegene namelijk die jullie zo machtig hebben gemaakt als hij nu is, voor wie jullie naar de oorlog gaan en voor wie jullie bereid zijn te sterven.  Al heeft hij ook maar twee ogen, twee handen en één lichaam.  Hij heeft niet meer dan al de rest, behalve dan het voorrecht dat hij van de anderen heeft gekregen om hun beul te zijn. Hoe zou hij aan al die ogen komen om jullie te bespieden en van waar denk je dat hij al die handen haalt om jullie te slaan en de voeten om jullie mee te vertrappelen ?  Hoe kan hij macht hebben tenzij jullie die hem hebben gegeven.  Hoe durft hij jullie aan te vallen tenzij hij weet dat jullie aan zijn kant staan ?  Wat zou hij jullie nog kunnen aandoen als jullie hem niet meer beschermden, als jullie geen medeplichtige zouden zijn van jullie eigen moordenaar en als jullie jezelf niet zouden verraden? Jullie zaaien en hij oogst.  Jullie zorgen voor de rijkdom en hij gaat er mee lopen.

Jullie voeden jullie dochters op en hij bevredigt er zijn lusten op.  Jullie brengen je zonen groot en hij
stuurt ze het slagveld op.  Jullie maken jezelf zwakker zodat hij sterker uitkomt en jullie beter onder
de knoet kan houden.  Zelfs een beest zou dit niet verdragen.  Maar jullie kunnen een einde maken
aan al die miserie en jullie hoeven het niet eens te proberen.  Er gewoon vanaf willen zijn is al genoeg.

Beslis dus gewoon om niet meer onderdanig te zijn, en je bent vrij. En ik vraag niet om een dictator te verjagen of omver te werpen. Hem gewoon niet meer steunen is al voldoende om hem als een enorme  kolos zonder voetstuk onder zijn eigen gewicht te zien neerstorten en stukslaan.  Natuurlijk zeggen dokters dat je ongeneeslijke wonden beter niet aanraakt, dus zou ik hier waarschijnlijk ook best over zwijgen.  Volkeren beseffen namelijk al lang niet meer hoe erg ze afzien en dat is meteen het bewijs dat het om een dodelijke ziekte gaat.  Dus kan een hypothese misschien helpen om
er achter te komen waarom die hardnekkige drang naar dienstbaarheid zo diep zit.  Alsof ons verlangen naar vrijheid helemaal niet aangeboren is.  Om te beginnen ben ik er zeker van dat we onze ouders zouden gehoorzamen, verstandig zouden handelen en niemands slaaf zouden zijn, als we zouden leven zoals de natuur ons heeft aangeleerd.  Iedereen weet dat we als vanzelf gehoorzamen aan onze ouders.

Over het al dan niet aangeboren zijn van de rede wordt hevig gediscussieerd en die kwestie wordt
ook door elke filosofische school aan de orde gesteld.  Maar ik denk niet dat ik er ver naast zit als ik zeg dat in onze ziel altijd een kiem van redelijkheid aanwezig is.  Die kiem kan zich ontwikkelen bij wie goede gewoontes aanleert of verstikken en afsterven door een slechte invloed.  Maar één ding staat als een paal boven water en dat is dat de natuur ons allemaal op dezelfde manier heeft geschapen en dat we allemaal op elkaar gelijken.  Het klopt dat de ene wel eens iets meer heeft gekregen dan de andere op lichamelijk of geestelijk vlak, maar het was niet de bedoeling dat ons leven op het leven in een gevangenis zou gaan lijken.  De natuur heeft de sterkste en de slimste niet
de wereld ingestuurd om als gewapende bandieten de zwakkeren te koeioneren.  Nee, we moeten ervan uitgaan dat de natuur de een wat meer en de ander wat minder heeft gegeven zodat we wat aan elkaar zouden hebben, aangezien de ene hulp kan bieden en de andere hulp kan gebruiken.

Als huis hebben we de hele aardbol gekregen.  We wonen allemaal in datzelfde huis en we zien er allemaal net hetzelfde uit zodat iedereen zich kan spiegelen aan een ander en zichzelf kan herkennen in een ander.  We hebben van moeder natuur een stem gekregen en leren spreken zodat we elkaar beter kunnen leren kennen, en vriendschappen kunnen sluiten door gedachten uit te wisselen en zo tot gemeenschappelijke ideeën te komen.  De natuur heeft zo goed mogelijk geprobeerd om die verbondenheid tussen de mensen aan te halen. Ze heeft op allerlei manieren getoond dat ze ons niet alleen wilde verenigen maar ook één maken. Daarom moeten we er echt niet aan twijfelen dat we van nature vrij en gelijk zijn. En daarom mag niemand afkomen met het verhaal dat sommigen ondergeschikt zouden zijn.
(…)


Democratie.Nu vzw 2007 | www.democratie.nu
Dit werk heeft een Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivs 2.0 Licentie.  Dit betekent dat u de teksten vrij mag gebruiken, zolang u de bron en de auteur vermeldt, de tekst intact laat en er geen commercieel project van maakt.