Menu

Bertha von Suttner, pacifiste en Nobelprijs voor de Vrede

Bertha von Suttner, pacifiste en Nobelprijs voor de Vrede

 Als er in een gesprek of geschrift een naam opduikt van een beroemdheid die mij niets zegt, dan grijp ik naar mijn vertrouwd "Lexikon der linken Leitfiguren" (Büchergilde Gutenberg, 1988). Als linkse figuren vind je er een breed gamma van bekende en minder bekende mannen en vrouwen als Schiller en Rousseau, Rosa Luxemburg en Bakoenin, Hanns Eisler en Mandela. Van Bertha von Suttner echter, toch een prominent lid van de Oostenrijkse en internationale vredesbeweging en eerste vrouw die de Nobelprijs voor de Vrede ontving, geen spoor.

ZOU HET KUNNEN DAT ZE NIET LINKS WAS?

Verwonderlijk eigenlijk dat ik me onder die naam niet veel kon voorstellen - eigenlijk alleen gehoord had van haar bestseller "Die Waffen Nieder!" (De wapens neer!)°. Het zit namelijk zo dat de laatste tien jaar heel wat herdenkingen hebben plaats gevonden rond de figuur van Bertha von Suttner:de 100ste verjaardag van haar Nobelprijs voor de Vrede (1905), de 170ste verjaardag van haar geboorte (1843), de herdenking van de opening van het Vredespaleis in Den Haag (1913)en tot slot de 100ste verjaardag van haar overlijden (1914).

Dames en Heren, mag ik u even voorstellen :
Bertha von Suttner
geboren als Gravin Kinsky (1843-1914)

Een kleine biografie

Achter de naam Bertha von Suttner schuilt in feite gravin Kinsky, een telg uit de Boheemse adel en bijgevolg onderdaan van het Oostenrijks-Hongaars Keizerrijk. De naam en titel van barones (een stuk lager dan gravin) verwierf Bertha door haar huwelijk met baron Arthur Gundaccar von Suttner. Ze was een postume dochter van een 75-jarige veldmaarschalk en een 50 jaar jongere moeder van lagere stand. In de familie Kinsky werd het vaderschap betwist, zodat Bertha niet werd geboren in het Praagse Palais Kinsky, maar in een bescheiden woning. Niemand van de Kinsky's woonde overigens Bertha's doop bij. Bertha werd opgevoed door haar moeder onder het toezicht van een voogd die een lid was van het keizerlijk hof. Ze was het product van de aristocratie waarvan ze de tradities klakkeloos aanvaardde tijdens de eerste helft van haar leven, maar die ze resoluut verwierp op rijpere leeftijd.
 
“Niemand koesterde meer bewondering voor het Oostenrijks leger en het Keizerrijk dan ik. Mocht iemand toen een boek hebben gelezen met een zo verwerpelijke titel als De Wapens neer!, zou ik de auteur met diepe minachting hebben bejegend. (Bertha von Suttner, Memoires, deel 1)”

Als meisje en jonge vrouw studeerde Bertha talen (ze had altijd wel  een Engelse of een Franse gouvernante) en muziek.  Ze droomde ervan om operazangeres te worden, maar ze leed onder plankenkoorts. Ze voerde een mondain leven en reisde ook veel met haar moeder die van het ene kuuroord naar het andere trok. Ze geraakte ook drie keer verloofd. En ze verslond boeken uit de bibliotheek van haar voogd.

Toen ze 30 werd en geen echtgenoot aan de haak had weten  te slaan, wou ze niet langer financieel afhankelijk zijn van haar moeders slinkend fortuin en aanvaardde ze een post als huislerares en gezelschapsdame van de vier dochters van de familie von Suttner.  Daar ontmoette ze ook haar toekomstige echtgenoot, Arthur, de 23-jarige zoon van de familie. Hun liaison vond geen gading bij de familie von Suttner. In 1876 vertrok Bertha op haar eentje naar Parijs waar ze de secretaresse van Alfred Nobel werd, maar keerde naar korte tijd terug naar Wenen om erin het geheim te trouwen met Arthur, tegen de wil van zijn familie.

Op uitnodiging van een Kaukasische Vorstin die bevriend was met Bertha en haar moeder, trok het jonge paar onmiddellijk naar Georgië waar het negen jaar lang wist te overleven met het geven van taal- en muzieklessen en uiteindelijk ook met journalistiek werk over de Russisch-Turkse Oorlog. Bertha waagde zich aan literair werk onder een mannelijk pseudoniem  Hun hoop op een positie aan het Hof van de Russische Tsaar kon het jonge koppel echter niet waar maken.

In 1885 keerden Bertha en Arthur terug naar Oostenrijk na een verzoening met Arthurs familie en namen hun intrek op het landgoed Harmannsdorf van de Suttners. Daar schreef Bertha het gros van haar werk, voornamelijk romans in serievorm voor lezeressen van goeden huize. Samen met Arthur reisde ze veel en tijdens een verblijf in Parijs hoorde ze over het bestaan van een in 1880 opgerichte, Engelse International Arbitration and Peace Association die pleitte voor  arbitrage en vrede in plaats van gewapende conflicten en geweld.



Om de Vredesliga van dienst te zijn, besloot Bertha een boek te schrijven waarmee ze de ideeën van de vredesbeweging zou helpen verspreiden. Ze begon aan een roman Die Waffen Nieder! (in het Nederlands De Wapens neer)waarin de heldin, Martha,  alle wreedheden van de oorlog ondergaat. Het ging om oorlogen die de schrijfster (vanop afstand) had meegemaakt en waarover ze grondig had gerechercheerd. Bertha koos bewust voor de romanvorm om een zo ruim mogelijk publiek te bereiken: ze mengde sentiment met beschrijvingen heel realistische oorlogstaferelen.

Aanvankelijk werd haar manuscript geweigerd door een aantal uitgeverijen, maar na de verschijning bij uitgeverij Edgar Pierson werd het boek een geweldig succes, niet alleen in Oostenrijk-Hongarije en Duitsland, maar in vele landen, tot in de Verenigde Staten toe.

Ze kreeg veel waarderende reacties.  Zo schreef Leo Tolstoj:

De afschaffing van de slavernij werd voorafgegaan door het boek van een vrouw, Madame Beecher-Stowe; God geve dat het Uwe hetzelfde bereikt voor de afschaffing van de Oorlog.

En haar goeie vriend Alfred Nobel, groot-industrieel en eigenaar van 90 dynamietfabrieken over de hele wereld, zond haar volgende brief:

Chère Baronne et amie,
Je viens d'achever la lecture de votre admirable chef d'oeuvre. On dit qu'il y a deux mille langues,... mais certes, il n'y en a pas une dans laquelle votre délicieux ouvrage ne devrait être traduit,  lu et médité.
 Yours forever and more than ever.
A.Nobel

 


Maar het boek druiste in tegen het trotse militarisme in haar familie en haar land. Daardoor is ze ook veel bespot en bekritiseerd. Een recensent gaf haar de raad terug te keren naar haar novellen waarvoor ze een aardig talent had ontwikkeld. En karikaturisten tekenden haar nu eens als een bange, laffe vrouw, dan weer als een soort amazone. Voor hen heette ze voortaan die Friedensbertha.

In 1891 richtte Bertha von Suttner de Oostenrijkse Vredesbeweging waarvan ze voorzitter lef tot haar dood. Het jaar daarop zichtte ze in Berlijn de Duitse Vredesbeweging op, en vervolgens in Budapest de Hongaarse Ze raakte ook betrokken bij de bundeling van vredesbewegingen, de Interparlementaire Unie.

Vanuit deze brede betrokkenheid hield Bertha von Suttner talrijke lezingen, organiseerde ze ontmoetingen, manifestaties en congressen. Ze stichtte een vredesmagazine met de titel Die Waffen Nieder! Als geen ander wist ze haar netwerk uit te spelen: ze had bekenden binnen de adel, de literatuur (ze correspondeerde bijvoorbeeld met Emile Zola en Alphonse Daudet), de politiek en de economie.

Het gekke was dat ze als vrouw niet mocht deelnemen aan vredesconferenties op regeringsniveau en ze dan maar een salon hield in de buurt van het congrescentrum waar pacifisten, journalisten en politici over de vloer kwamen.

Ze bepleitte het idee om een Internationaal Hof van Arbitrage op te richten, wat effectief ontstond in Den Haag.

In 1899 kwam in Den Haag de eerste vredesconferentie op regeringsniveau  bijeen op initiatief van de Russische Tsaar Nicolaas II. Op de agenda stonden punten als de nationale en internationale veiligheid, de ontwapening en dus ook de stichting van een Internationaal Hof van Arbitrage. Het hof is sinds 1913 gevestigd in het Vredespaleis in Den Haag, dat speciaal werd gebouwd dank zij een schenking van de Amerikaanse staalkoning Andrew Carnegie die ook een pensioen toekende aan Bertha von Suttner die ondertussen weduwe was geworden en het financieel moeilijk had. Een buste van Bertha staat in de inkomhal van het Vredespaleis.

Ondanks haar slechte gezondheid bleef Bertha actief als pacifiste en hield een grote tournee door de Verenigde Staten waar de vredesgedachte zelfs een plaats had in het onderwijs.

Begin 1914 was ze nog betrokken bij de voorbereiding van het 21ste Vredescongres dat in september van dat jaar zou plaats hebben in Wenen.

Toen Bertha von Suttner op 71-jarige leeftijd stierf, kon ze terugblikken op een rijk gevuld leven en had ze als idealistische pacifiste heel wat bereikt. Gelukkig stierf ze op 21 juni 1914, dus zonder weet te hebben van de aanslag in Sarajevo van 28 juni die de aanleiding was tot de eerste wereldoorlog.



En was Bertha von Suttner nu links ?
Ze was een pacifiste, maar geen revolutionair. Rosa von Luxemburg typeerde treffend  mensen van haar slag:

De pacifisten uit de burgerij geloven dat wereldvrede en ontwapening kunnen worden verwezenlijkt binnen de bestaande maatschappelijke orde. Wij echter zijn van mening dat militarisme pas uitgeroeid kan worden als ook de kapitalistische klassenmaatschappij verdwijnt. (…)      (Rosa Luxemburg)

door Erica Bal

Bronnen:
Bertha von Suttner, Memoiren,
Die Waffen Nieder!
Bertha von Suttner, documentaire van de Oostenrijkse televisie (Bertha von Suttner - Friedensnobelpreisträgerin aus Österreich [HD, Doku]

 

° Samenvatting van de Wapens Neer!

Enkele bedenkingen bij Bertha von Suttners bestseller Die Waffen Nieder!

De door Bertha gekozen titel doet denken aan een vurig pamflet. De lezer komt ongetwijfeld  ontgoocheld uit. Ja, het boek steekt vol “nieuwe”  ideeën tegen de oorlog, maar die ideeën zijn uitgesponnen in eindeloze salongesprekken en brieven. Ook Charles Darwin die de toenmalige geestelijken en de elite schandaliseerde, wordt erbij gehaald. Door de evolutie zal de Mens zich verstandelijk en gevoelsmatig ontwikkelen en daardoor de oorlog verafschuwen. Het hoofdpersonage heeft vele trekken en het leven van Bertha meegekregen.

 De heldin van De Wapens Neer! is het 19-jarige gravinnetje Martha dat samen met haar echtgenoot, de flamboyante huzaar Arno von Donitz,  een zoontje, Rudolf, krijgt. De jonge ouders dromen voor hem van een carrière  in het leger. In 1859 trekt Arno ten strijde in een oorlog die de Oostenrijkse gebieden in Italië moet veilig stellen. Voor  officieren  is een gewapend conflict een kans op roem en promotie. Hij sneuvelt tijden de beruchte slag bij Magenta.
Pas na 4 jaar verneemt Martha van een andere militair, Friedrich Tilling, hoe Arno gevallen is. Martha en Friedrich worden verliefd en trouwen: Friedrich deelt Martha's antimilitaristische ideeën, maar moet bij het leger blijven, omdat hij geen persoonlijk vermogen heeft, in tegenstelling tot  de rijke Martha. Tijdens de Pruisisch-Oostenrijkse Ooorlog (1866) raakt Tilling vermist, maar wordt uiteindelijk zwaar verwond teruggevonden. Martha's vader, haar twee zussen en  haar broer sterven aan de cholera.

Na de oorlog besluiten Martha en Friedrich van het leven te genieten: ze reizen, ontmoeten interessante mensen en huren twee jaar op rij een herenhuis in Parijs. Weer slaat het noodlot toe: Baron Tilling is eigenlijk een Pruis die in het Oostenrijks leger dient. Tijdens de Parijse Commune wordt hij geëxecuteerd als spion.  
Martha blijft kranig door ijveren voor een arbitragehof en de vrede, hierbij ter zijde gestaan door haar zoon Rudolf, ook een overtuigd pacifist.